Жалпы маалымат

Селекциялык жетишкендик деген эмне?

Корголуучу селекциялык жетишкендик – корголуучу селекциялык жетишкендиктердин мамлекеттик реестринде катталган өсүмдүктөр сорту, жаныбарлар тукуму;

Сорттун корголуучу категориялары: клон, сызык, биринчи муундагы аргын, популяция болуп саналат;

Тукумдун корголо турган категориялары – коргоо жөндөмдүүлүгүнө карабай генетикалык негизде биологиялык жана морфологиялык касиеттерге жана белгилерге ээ болгон жаныбарлардын тобу; демейде бул белгилер ушул топко таандык кылып, жаныбарлардын башка топторунан өзгөчөлөнтүп турат.  Тукум эркек жана ургаачы жандыктар түрүндө же башка тукумдук материал түрүндө болот.

Тукумдун корголо турган категориялары: тип, заводдук сызык, кросс сызыгы жана тукумдаштар болуп саналат:

тукумдук жаныбар – тукумдаштырууга арналган жандык;

тукумдук материал – тукумдук жаныбар, анын гаметалары жана зиготалары (эмбриондору);

контрафакттык селекциялык жетишкендик – патент ээсинин укугун бузуу менен селекциялык, тукумдаштыруу  иштерин коммерциялык максатта жүргүзүү.

Селекциялык жетишкендикке ээлик кылуу Мыйзам тарабынан корголот жана патент аркылуу бекитилет.

Патент – бул укук коргоо документи болуп эсептелет. Патенттин жардамы менен анын ээси өзүнүн селекциялык жетишкендиктерине ээлик кылууга, аларды коргоого, колдонууга  ыйгарым укуктарды алат.

Патент аркылуу укуктук коргоонун көлөмү селекциялык жетишкендиктин өзгөчөлүктөрүнө жараша болот.

Селекциялык жетишкендиктин коргоожөндөмдүүлүгүнүн критерийлери

Коргоо жөндөмдүүлүгүнүн критерийлерине дал келген  жана ботаникалык, зоологиялык түрлөргө  таандык болгон селекциялык жетишкендикке патент берилет.

 Селекциялык жетишкендиктин коргоожөндөмдүүлүгүнүн критерийлери төмөнкүлөр:

1)      Жаңылыгы

Эгерде патент алууга өтүнмө берилген датага карата ошол селекциялык жетишкендиктин үрөнү же асыл тукумдук материалы селекциячы, анын укук мурастоочусу тарабынан же алардын макулдугу менен селекциялык жетишкендикти:

Кыргыз Республикасынын аймагында пайдалануу үчүн-бул датага чейин бир жыл мурда;

башка мамлекеттин аймагында пайдалануу үчүн – төрт жыл мурда же эгерде ал жүзүмгө, декорациялык бак-дарак, мөмө-жемиш өсүмдүктөрүнө тийиштүү болсо көрсөтүлгөн датага чейин алты жыл мурда башка адамдарга сатылбаса жана башкача түрдө берилбесе селекциялык жетишкендик жаңы деп эсептелет.

Эгерде сорттун же тукумдун кандай материалын болсун сатуу-берүү  ушул пунктта көрсөтүлгөн мөөнөттөр өткөнгө чейин башка адамдар тарабынан:

 өтүнмө берүүчүгө атайылап зыян келтирүү максатында;

 патент алууга укуктуулугун өткөрүп берүү жөнүндө келишимди аткарууда;

 үчүнчү тарап сортту, тукумду көбөйтүү үчүн, мындай жөнөтүүлөр өтүнмө берүүчүнүн көзөмөлүндө жүргүзүлгөн шартта, өтүнмө берүүчүнүн макулдугу менен кошумча материал жөнөтүүнү жүргүзө турган келишимди аткарууда;

 үчүнчү тарап сортту же тукумду сыноо боюнча талаадагы сыноолорду же лабораториялык изилдөөлөрдү же контролдук сыноолорду жүргүзө турган келишимди аткарууда жасалса, селекциялык жетишкендиктин жаңылыктуулугу жоготулбайт.

2)      Айырмалуулук.

Селекциялык жетишкендик, эгерде өтүнмө берген учурга карата жалпыга белгилүү болгон селекциялык жетишкендиктердин кайсынысынан болбосун өтө айырмаланып турса, айырмалуу деп эсептелинет.

Жалпыга белгилүүлүк селекциялык жетишкендикке карата төмөндөгүчө белгилениши мүмкүн: жогоруда аталган максаттар үчүн көбөйтүү, сактоо максаттарында аны өндүрүүнүн, кайра өндүрүүнүн, себүү кондициясына жеткирүүнүн натыйжасында билимдин жалпы белгилүү деңгээлинин бир бөлүгү болуп калганда;

– сатууга сунуш кылынган, сатылган, ташылып кеткен же ташып келинген;

– расмий каталогдорго, маалымдама фондуларына киргизилген же жарыялоолордун биринде так сыпатталган, же болбосо Корголуучу селекциялык жетишкендиктердин мамлекеттик реестрине киргизилген учурларда.

3)      Бир түрдүүлүк.

Селекциялык жетишкендик, эгерде анын көбөйүшүнүн өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен өсүмдүктөр жана жаныбарлар өздөрүнүн белгилери боюнча жетиштүү түрдө бир түрдүү болушса, анда ал бир түрдүү деп эсептелет.

4)      Туруктуулук.

Селекциялык жетишкендик, эгерде бир канча жолу көбөйтүлгөндөн кийин же көбөйтүүнүн өзгөчө цикли учурунда, көбөйтүүнүн ар бир циклинин аягында анын негизги белгилери өзгөрбөгөн бойдон калса, анда ал туруктуу деп эсептелет.

Селекциялык жетишкендиктин аталышы

Селекциялык жетишкендикке кайсы түргө таандык болушуна карата аталышы ыйгарылат.

Бул аталышы кыска болуп, селекциялык жетишкендикти башка түрдөгүлөрдөн айырбаштоого мүмкүнчүлүк бериши керек. Ал жалаң гана сандардан турбашы керек, селекциялык жетишкендиктин башка касиеттерине, маанисине, ээсинин инсандык беделине, коомдук көндүмдөргө байланыштуу карама-каршылыктарды жаратпашы керек.

Селекциялык жетишкендикти пайдаланган тарап, анын Корголуучу селекциялык жетишкендиктердин мамлекеттик реестринде катталган аталышы менен колдонушу керек.

Эгерде селекциялык жетишкендиктин аталышы талапка жооп бербесе, өтүнмө берүүчү бекитилген Жобого ылайык белгиленген мөөнөттө аны өзгөртүшү керек. Өтүнмө берүүчүнүн демилгеси менен селекциялык жетишкендиктин аталышы өзгөртүлсө, анда ал тиешелүү төлөмдү төлөшү керек.

Селекциялык жетишкендиктин сорту, тукуму башка мамлекеттерде Корголуучу селекциялык жетишкендиктердин мамлекеттик реестринде катталган аталышы менен колдонулат. Башка мамлекеттин ыйгарым укуктуу өкүлү бул аталышты мүмкүн болсо каттоого алат. Эгерде алардын талабына туура келбесе,  анда ал башка ат коюуну талап кылышы мүмкүн.

Селекциялык жетишкендикти башка мамлекеттерде сатыкка койгон тарап патенттин мөөнөтү өткөнүнө карабай, же ээсинин бул селекциялык жетишкендикке ээлик кылуу мөөнөтү өткөнүнө карабай бул аталышты колдоно бериши керек.

Селекциялык жетишкендиктин патентинин ээсинин укуктары

Патентин ээсине селекциялык жетишкендикти колдонууга өзгөчө укуктар берилет.

Өзгөчө укуктар деп селекциялык жетишкендиктин материалдарын төмөнкүчө пайдалануу мүмкүндүгү каралат:

өндүрүштө жана кайра өндүрүүдө;

кайрадан көбөйтүү максатында себүүдө;

сатыкка чыгаруу үчүн;

сатуунун бардык ыкмаларында;

Кыргыз Республикасынан сыртка алып чыгууда;

 Кыргыз Республикасына алып кирүүдө;

жогорудагы максаттарда сактоодо.

Селекциялык жетишкендикти колдонуу патенти жана укугу жеке же юридикалык тарапка лицезиялык келишимдин негизинде берилет.

Селекциялык жетишкендикти колдонуу патентинин ээсинин укугун бузбагандыкка жаткан аракеттер:

Жеке жана коммерциялык максатта жасалган иш-аракеттер;

Тажрыйба жүргүзүү максатында жасалган иш-аракеттер;

Жаңы түрдөгү селекциялык жетишкендикти иштеп чыгууда корголуучу сортторду, тукумдарды пайдаланууда.