Жалпы маалымат

Кыргыз Республикасындагы рационализатордук сунуштар жөнүндө Жобонун  (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2002-жылдын 27-майындагы N 336 токтому менен бекитилген) негизинде рационализаторлук сунуштарды жаратууга, укуктук коргоого жана пайдаланууга байланыштуу келип чыгуучу мүлктүк, ошондой эле алар менен байланышкан мүлктүк эмес жеке мамилелер жөнгө салынат.

Рационализатордук сунуш – бул ишкана үчүн жаңы жана пайдалуу болуп саналган жана буюмдун конструкциясын, өндүрүштүн технологиясын жана колдонулуучу техниканы өзгөртүүнү же материалдын курамын өзгөртүүнү караштыруучу техникалык, уюштуруучулук же дагы башка сунуш.

 

Рационализатордук сунуштун тектик белгиси «чечими»; түрдүк белгилери: «техникалык», «жаңылыгы» жана “пайдалуулугу” болуп эсептелет.

Сунуш үч чечимдин бирөөнү камтууга тийиш. Ал төмөнкүлөрдү өзгөртүүгө багытталышы мүмкүн:

а) буюмдардын конструкцияларын; б) өндүрүштүн технологиясын жана колдонулуучу техниканы; в) материалдардын курамын.

“Буюмдардын конструкцияларын өзгөртүү” деп, алардын ортолорундагы өз-ара байланыштарда, өз-ара жайгашуусунда жана катышында, геометриялык формаларында мисалы, деталдардын, түйүндөрдүн, блоктордун ж.б. конструктивдик аткарылышындагы өзгөртүүлөр менен мүнөздөлүшү мүмкүн болгон өркүндөтүүнү түшүнүү керек.

“Буюмдардын конструкцияларын өзгөртүүгө” ошондой эле иш процессинде функционалдык көз карандылыкта турган конструкциялык элементтерди (мисалы, агрегат, прибор ж.б.) өзгөртүү сыяктуу эле, иш процессинде функционалдык байланышпаган, бирок белгилүү бир түрдө өз-ара аракеттешүүчүлөрдү (мисалы, темир усталык же жыгач усталык куралдар) кошуу керек.

“Өндүрүштүн технологиясын өзгөртүүгө” багытталган сунуш, мисалы, технологиялык операцияларды жүргүзүүнүн, алардын ырааттуулугунун, режимдеринин параметрлеринин (температура, басым ж.б.) мисалдарындагы өзгөртүүлөр, ошондой эле процессте катышуучу машиналарда, приборлордо, жабдууларда, түзүлүштөрдө колдонулуучу өзгөртүүлөр менен мүнөздөлүшү мүмкүн. Мында өндүрүштүн технологиясына, атап айтканда, өлчөөнүн, контролдоонун, сынак жүргүзүүнүн, кураштыруунун, казып алуунун же сырьену кайра иштетүүнүн ыкмалары кириши мүмкүн.

“Материалдардын курамын өзгөртүү” деп, мисалы, анын курамына кирүүчү курамдык бөлүктөрдү өзгөртүү менен жана алардын сандык катышы менен мүнөздөлүүчү аны өркүндөтүүнү түшүнүү керек.

Сунуш ал берилген уюмда бекитилген планга ылайык иштеп жаткан же түзүлүүгө тийиш болгон шарттарда иш жүзүндө жүзөгө ашыруу үчүн жетиштүү болгон маалыматтардан туруучу чечимди камтууга тийиш. Өркүндөтүүнүн максаты же милдети гана баяндалган сунуш рационализатордук катарында квалификацияланышы мүмкүн эмес.

Рационализатордук сунушту каттоо рационализатордун автордук укугун тастыктоо жана эгерде рационализатордук сунуш пайдаланылса, сый акыга укук алуу үчүн зарыл.

Рационализатордук сунушка болгон укук ушул Жобо менен корголот жана ал рационализатордук сунуштун күбөлүгү менен ырасталат, ал билдирилген чечимдин рационализатордук сунуш деп таанылгандыгын, ушул рационализатордук сунушка артыкчылык укукту жана авторлукту, ошондой эле ал пайдаланылганда сый акы алуу укугун ырастайт.

Рационализатордук сунушка авторлукка укук аны чыгармачыл эмгеги менен жараткан жаранга таандык болот.

Авторлукка укук автордон башка эч ким ээлеп ала албай турган мүлктүк эмес жеке укук болуп саналат жана ал мөөнөтсүз корголот.

Эгерде рационализатордук сунуш бир нече жарандын биргелешкен чыгармачыл эмгеги менен жаралса, алардын бардыгы тең мындай рационализатордук сунуштун орток авторлору болуп саналышат.

Рационализатордук сунуштун авторуна техникалык, уюштуруучулук же материалдык жардам гана көрсөткөн, же болбосо рационализатордук сунушка укук алууга жана аны өндүрүштө пайдаланууга көмөк көрсөтүшкөн жараңдар орток авторлор болуп таанылышпайт.

Рационализатордук сунуштун орток авторлоруна таандык укуктарды пайдалануунун тартиби алардын ортосундагы макулдашуу боюнча аныкталат.

Эгерде рационализатордук сунуш даярдалып жаткан продукцияда, технологиялык же башка бир процессте пайдаланылып жатса, ошондой эле үчүнчү адамдарга акынын негизинде берилүүчү техникалык документтерде, сатылуучу лицензияда пайдаланылып жатса, ал пайдаланылды деп таанылат.

 

Рационализатордук сунушту пайдалануу фактысы рационализатордук сунуштун аталышын жана каттоо номерин, пайдаланыла баштаган күндү жана пайдаланылган жерди көрсөткөн атайын документ (акт) менен ырасталат.

Ишкана рационализатордук сунушту пайдаланган учурда авторго сый акы төлөп берүүгө милдеттүү.

Сый акы төлөөнүн мөөнөттөрү жана тартиби автор менен ишкананын ортосундагы макулдашуу менен аныкталат.